माओवादी आन्दोलनबारे डा. बाबुराम भट्टराईको विश्लेषण : “अब आँखाखोलौं”
दार्चुला, २७ असार ।
नेपालका पूर्वप्रधानमन्त्री तथा माओवादी आन्दोलनका प्रमुख रणनीतिज्ञ डा. बाबुराम भट्टराईले हालै माओवादी आन्दोलनका सन्दर्भमा गहिरो विश्लेषण प्रस्तुत गर्दै “अब आँखाखोलौं” भन्ने चेतावनीमूलक सन्देश सार्वजनिक गरेका छन्। उनका अनुसार माओवादी आन्दोलन कुनै एक नेताको फुट वा एकताको सवाल मात्र नभएर सैद्धान्तिक, रणनीतिक र ऐतिहासिक मूल्यांकनको विषय हो।
माओवादी आन्दोलन सफल कि असफल?
डा. भट्टराईका अनुसार नेपाली माओवादी आन्दोलन सापेक्ष रुपमा विश्वकै सफल सशस्त्र आन्दोलनमध्ये एक हो। उनले क्याम्बोडिया, पेरु, भारत, टर्की, फिलिपिन्स लगायत देशहरूमा भएका आन्दोलनसँग तुलना गर्दै नेपालको आन्दोलनले संविधानसभा, गणतन्त्र, संघीयता, धर्मनिरपेक्षता, महिला–दलित अधिकार जस्ता संरचनात्मक परिवर्तन गर्न सफल भएकोमा जोड दिएका छन्।
‘सापेक्ष’ सफलता किन?
उनका अनुसार आन्दोलन अझ बढी सफल हुन सक्थ्यो, यदि नेतृत्त्वपंक्तिमा समयमै स्पष्टता र एकता कायम हुने हो। उनले रणनीतिक जित हासिल गरिए पनि सैनिक रुपमा पूर्ण विजय नहुनु, र आन्तरिक–बाह्य शक्ति सन्तुलनको चुनौतीलाई दृष्टिगत गर्दै आन्दोलनलाई ‘सापेक्ष रुपमा सफल’ भन्नु उपयुक्त भएको बताएका छन्।
प्रमुख गल्तीहरू कहाँ भए?
डा. भट्टराईले तत्कालीन पार्टीभित्र नेतृत्व तहको अस्थिरता, दोधारे नीतिहरू र निर्णायक अवसरमा स्पष्ट निर्णय लिन नसक्नुले आन्दोलन कमजोर भएको उल्लेख गरेका छन्।
२०६४ सालको बालाजु बैठकमा प्रचण्डको ‘मुखमा संविधानसभा, मनमा विद्रोह’ भन्ने अडानले भ्रम र विभाजन ल्याएको,
पालुङटार बैठकमा तीन धारणाबीच निर्णय नहुनु,
२०६९ जेठ २ मा बनेको ऐतिहासिक सहमति आफ्नै पार्टीभित्रैबाट तोडिनु — यी सबै प्रमुख चुकहरू भएको उनी बताउँछन्।
नेपालमा माओवादी आन्दोलन कसरी सफल भयो त?
भट्टराईका अनुसार नेपाली माओवादी आन्दोलनले ‘वाद’ लाई जडसूत्रमा होइन, मार्गदर्शक सिद्धान्तको रूपमा प्रयोग गर्दै आफ्नो देश, समाज र परिस्थिति अनुसार लचकता र सन्तुलन कायम गर्न सकेकोले सफल भएको हो। वर्ग मात्र होइन, जाति, लिङ्ग, क्षेत्र, समुदाय सबैलाई समेटिएको क्रान्ति भएकाले यो फरक र प्रभावशाली भएको उनले बताएका छन्।
क्रान्ति स्खलित कि संक्रमण?
उनका अनुसार माओवादी आन्दोलन पूर्ण स्खलित होइन, बरु पूँजीवादी जनवादी क्रान्तिको चरण पुरा भई नयाँ ढंगको समाजवादी रूपान्तरणको चरणमा प्रवेश गरेको हो। तर यो नयाँ चरणको दिशातर्फ सही ढंगले रूपान्तरण गर्न नसक्दा नेतृत्व पंक्तिमा विचलन, स्वार्थ समूहहरूको प्रभाव, र संसदीय खेलमा अल्झिएको अवस्था देखिएको छ।
अबको मार्ग के?
डा. भट्टराईको धारणा छ — अब माओवादी वा अरू कुनै वाम धारलाई पुनर्गठित गर्न पुरानै विचार र मोडेलमा सीमित भएर हुँदैन। चौथो औद्योगिक क्रान्ति, भूमण्डलीकरण र समकालीन विश्व सन्दर्भमा नयाँ संश्लेषण, विचार, दर्शन र राजनीतिको विकास अपरिहार्य छ।
उनले भन्दै आएका ‘नयाँ शक्ति अभियान’ त्यही वैकल्पिक राजनीतिक संश्लेषणतर्फको प्रयास भएको बताएका छन्। उनका अनुसार सशक्त विचारबाट आन्दोलन जन्मिन्छ, आन्दोलनले नेता निर्माण गर्छ, र नेतृत्वले फेरि नयाँ विचारलाई परिष्कृत गर्दै क्रान्तिको चक्रलाई अगाडि बढाउँछ।
निष्कर्षमा –
डा. भट्टराईको यो लेखमा एउटा स्पष्ट सन्देश छ — पुरानै अनुहारहरूको एकताले मात्र क्रान्तिको पुनर्जागरण सम्भव छैन। परिवर्तनको यात्रा विचार, मूल्य र चेतनाको सम्यक् रूपान्तरणबाट मात्रै सम्भव छ।
